W 2026 roku Kleczew obchodzi imponujące 660-lecie nadania praw miejskich. Rocznica ta stanowi doskonałą okazję do przypomnienia bogatej i złożonej historii miasta, ukształtowanej przez wieki przez zmieniające się koleje losu, wybitne rody szlacheckie, a także prężnie działającą społeczność żydowską. Początki Kleczewa sięgają głębokiego średniowiecza, a jego rozwój jest świadectwem wielokulturowego dziedzictwa, które do dziś odciska piętno na lokalnej tożsamości.
Choć początki osadnictwa na tych terenach sięgają znacznie wcześniej, to właśnie decyzja władcy z połowy XIV wieku ugruntowała pozycję miejscowości jako ważnego punktu administracyjnego i handlowego regionu. Nadanie Kleczewowi statusu miasta otworzyło nowy rozdział w jego historii, umożliwiając dynamiczny rozwój gospodarczy, instytucjonalny i społeczny.
Średniowieczne lokacje miast pełniły kluczową rolę w porządkowaniu struktur państwa. Przyznanie praw miejskich oznaczało wprowadzenie samorządu, funkcjonowanie sądownictwa oraz powstanie rynku, wokół którego koncentrowało się życie lokalne. W przypadku Kleczewa te przemiany szybko przełożyły się na rozwój rzemiosła i handlu. Położenie przy ważnych szlakach komunikacyjnych sprzyjało wymianie towarów, a lokalni rzemieślnicy fundament ekonomicznej siły miasta.
Nadanie Kleczewowi praw miejskich miało miejsce w 1366 roku, za panowania króla Kazimierza Wielkiego. Był to kluczowy moment, który zdefiniował status osady i nadał jej ramy prawne, gospodarcze i administracyjne typowe dla ówczesnych miast na prawie magdeburskim. Akt lokacyjny określał przywileje dla mieszkańców, takie jak prawo do samorządu, organizowania targów i jarmarków, a także zwolnienia podatkowe, co miało stymulować rozwój rzemiosła i handlu. Kazimierz Wielki, wielki reformator i budowniczy państwa polskiego, poprzez sieć lokacji miejskich dążył do wzmocnienia gospodarczego Korony, a Kleczew stał się jednym z ogniw tej polityki. Dzięki lokacji Kleczew wszedł do grona miast, które zaczęły wytyczać kierunki rozwoju swojej najbliższej okolicy. To była zmiana, która zdefiniowała charakter osady na stulecia.
Średniowieczny Kleczew rozwijał się w rytmie wytyczonym przez jarmarki, handel i rzemiosło. Wokół rynku działały warsztaty szewców, kowali, garncarzy oraz drobnych kupców, którzy zapewniali miastu ciągłość funkcjonowania. Mimo licznych przeciwności – pożarów, konfliktów zbrojnych i epidemii – Kleczew konsekwentnie odbudowywał swoją pozycję. W XVII i XVIII wieku stawał się coraz ważniejszym ośrodkiem administracyjnym, a jego mieszkańcy rozwijali zarówno gospodarkę, jak i lokalne życie społeczne.
W późniejszych wiekach, a zwłaszcza w okresie nowożytnym, losy Kleczewa nierozerwalnie splotły się z rodem Gurowskich, który odegrał fundamentalną rolę w jego rozwoju i kształtowaniu lokalnej historii. Gurowscy, potężna rodzina szlachecka, a później magnacka, byli właścicielami rozległych dóbr ziemskich w okolicy. Ich obecność w Kleczewie przyczyniła się do wzrostu znaczenia miasta, które stało się jednym z ich głównych ośrodków.
Działalność Gurowskich miała wymiar zarówno gospodarczy, jak i polityczny. Jako właściciele miasta (lub jego części), mieli realny wpływ na jego funkcjonowanie, obsadzanie urzędów, a także wspieranie inicjatyw gospodarczych. Wiadomo, że ich mecenat i inwestycje przyczyniały się do rozwoju infrastruktury, budowy obiektów sakralnych i użyteczności publicznej. Ich pozycja i koneksje na dworze królewskim, a później w strukturach Rzeczypospolitej (liczne urzędy senatorskie, kasztelańskie, a nawet marszałkowskie), zapewniały miastu pewną stabilność i ochronę w trudnych czasach wojen i zawirowań historycznych.
Niezwykle istotnym, a często pomijanym elementem historii Kleczewa, jest wkład społeczności żydowskiej. Żydzi pojawili się w mieście prawdopodobnie już w XVI wieku, a pierwsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1507 roku. Ich obecność była trwałym elementem krajobrazu społecznego i gospodarczego Kleczewa przez stulecia, aż do tragicznych wydarzeń II wojny światowej.
Społeczność żydowska odegrała kluczową rolę w rozwoju handlu i rzemiosła. W okresie nowożytnym Kleczew, choć mały, był prężnym ośrodkiem handlowym w powiecie konińskim. Żydowscy kupcy, rzemieślnicy i przedsiębiorcy przyczynili się do ożywienia lokalnej gospodarki, tworząc sieć powiązań handlowych wykraczających poza region. W XVIII wieku ich liczba systematycznie rosła, a spis z 1765 roku wykazał już znaczną populację żydowską.
Przed II wojną światową społeczność żydowska stanowiła istotną część mieszkańców, aktywnie uczestnicząc w życiu miasta. Niestety, wojna przyniosła kres tej wielowiekowej koegzystencji. Cmentarz żydowski został zniszczony, a społeczność wymordowana przez nazistowskich okupantów. Dziś pamięć o nich jest kultywowana, m.in. poprzez upamiętnienie miejsca dawnego cmentarza na Stadionie Miejskim.
660 lat po nadaniu praw miejskich Kleczew jest nowoczesnym miastem i siedzibą gminy. Mimo że w XIX wieku, w wyniku represji carskich po powstaniu styczniowym, Kleczew (podobnie jak wiele innych miast w Królestwie Polskim) utracił prawa miejskie, odzyskał je w okresie I wojny światowej, co potwierdziły wadze II Rzeczypospolitej.
Po II wojnie światowej oblicze Kleczewa zmieniło się diametralnie za sprawą wielkiego przemysłu. Decydującym czynnikiem było powstanie i rozwój Kopalni Węgla Brunatnego „Konin” oraz związanych z nią inwestycji. Wpływ kopalni na Kleczew był dwojaki. Z jednej strony, przemysł wydobywczy przyniósł miastu miejsca pracy, napływ nowych mieszkańców oraz rozwój infrastruktury (szkół, osiedli mieszkaniowych, dróg). Kleczew zyskał na znaczeniu jako ośrodek związany z energetyką i górnictwem. Z drugiej strony, działalność kopalni wiązała się z głębokimi zmianami w środowisku naturalnym – osuszeniem terenów, zmianą krajobrazu i koniecznością przesiedleń. Transformacja ta zdefiniowała współczesne funkcjonowanie miasta, wiążąc jego losy nierozerwalnie z rytmem pracy wielkiego zakładu przemysłowego, który obecnie stoi w obliczu transformacji energetycznej i stopniowego wyczerpywania się złóż.
Dzisiejszy Kleczew to miasto, które z równą uwagą pochyla się nad swoją historią, co nad przyszłością. Dzięki licznym inwestycjom infrastrukturalnym, modernizacji obiektów sportowych i kulturalnych oraz rozwijaniu terenów poeksploatacyjnych miasto zyskało nowy impuls rozwojowy. Szczególną rolę odgrywają tu inicjatywy samorządowe i aktywność społeczności lokalnej.
Obchody 660-lecia nadania praw miejskich stanowić będą nie tylko okazję do świętowania, lecz także do refleksji nad przyszłością. Kleczew, korzystając z potencjału swojej historii i energii mieszkańców, wchodzi w kolejny etap rozwoju. Jubileusz podkreśla ciągłość tej niezwykłej opowieści – o mieście, które przez 660 lat potrafiło adaptować się do zmieniającego się świata, nie tracąc przy tym własnego charakteru.
Sześćset sześćdziesiąt lat Kleczewa to podróż przez epoki, od średniowiecznej lokacji, przez rozwój wielokulturowej społeczności, tragedię wojny, po czasy industrializacji i współczesne wyzwania transformacji. Historia miasta pokazuje, jak zewnętrzne czynniki – od królewskich przywilejów, przez zmiany własnościowe, po globalne konflikty i decyzje gospodarcze – kształtowały jego tożsamość.
tekst: Maciej Grzeszczak
